در مه ۱۹۸۲، نیروهای ایرانی خرمشهر — شهر بندری استراتژیک استان خوزستان که از سپتامبر ۱۹۸۰ زیر اشغال عراق بود — را آزاد کردند. این پیروزی یک نقطه عطف نظامی تعیین‌کننده بود: پایان مؤثر اشغال ایران و قرار گرفتن تهران در موضع قدرتی انکارناپذیر.

واکنش عراق فوری بود. صدام حسین آتش‌بس فوری با عقب‌نشینی کامل به مرزهای بین‌المللی شناخته‌شده را پیشنهاد داد. شورای امنیت سازمان ملل قطعنامه ۵۱۴ (۱۲ ژوئیه ۱۹۸۲) را تصویب کرد. میانجیان OIC و جنبش عدم تعهد یکی پس از دیگری به تهران آمدند. کشورهای حاشیه خلیج فارس اعلام آمادگی برای تأمین مالی غرامت جنگی برای هر دو طرف کردند.

شرایط برای خروج آبرومندانه — و از موضع قدرت — فراهم بود. حتی در درون نظام ایران، صداهای مهمی خواهان توافق بودند: علی خامنه‌ای، رئیس‌جمهور وقت، و میرحسین موسوی، نخست‌وزیر، از جمله کسانی بودند که معتقد بودند لحظه برای توافق فرا رسیده است.

خمینی تصمیم دیگری گرفت. او همه پیشنهادهای آتش‌بس را رد کرد و شعاری سر داد که سرنوشت جنگ را مُهر و موم کرد: «راه قدس از کربلا می‌گذرد.» این شعار تحول جنگ را خلاصه می‌کند: از یک جنگ دفاعی برای حاکمیت ایران به یک صلیبی ایدئولوژیک برای سرنگونی رژیم بعثی و صدور انقلاب اسلامی تبدیل شد.

در ژوئیه ۱۹۸۲، ایران عملیات رمضان را آغاز کرد — نخستین تهاجم بزرگ نظامی به خاک عراق. این آغاز مرحله‌ای تهاجمی بود که شش سال ادامه یافت و با موج‌های حمله انسانی، به‌کارگیری کودکان به‌عنوان پاکساز میادین مین، و یک سلسله تهاجم‌های پرهزینه — از جمله عملیات کربلای ۵ در ۱۹۸۷ — مشخص شد، بی‌آنکه هرگز شکافی تعیین‌کننده ایجاد کند.

در اوت ۱۹۸۸، ایران سرانجام قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت و آتش‌بس سازمان ملل را پذیرفت. خمینی خود این تصمیم را نوشیدن «جام زهر» نامید — استعاره‌ای که همه چیز را بیان می‌کند: او انتخاب نکرد که توافق کند، بلکه مجبور شد. فروپاشی نظامی، فرسودگی اقتصادی و فشار داخلی او را از موضعش برکَند، شش سال پس از آنکه امکان خروج آبرومندانه پیش رویش بود.

حاصل: بین ۵۰۰ هزار تا یک میلیون کشته و زخمی، اقتصادی خون‌خالی شده، نسلی قربانی‌شده. و در پایان، همان مرزهای ۱۹۸۰. پیروزی ۱۹۸۲ به یک شکست سیاسی به‌تعویق‌افتاده تبدیل شده بود — نه به خاطر کمبود فرصت، بلکه به خاطر ناتوانی در استفاده از آن.

برای فهمیدن ناتوانی مزمن جمهوری اسلامی در نقد کردن پیروزی‌هایش، باید تنش بنیادینی را درک کرد که از آغاز در سیستم جریان دارد. این رژیم بر اساس عقلانیت استراتژیک کلاسیک — یعنی منطق حداکثرسازی منافع قابل‌اندازه‌گیری دولت — عمل نمی‌کند. رژیمی است که پیوسته با دو منطق متضاد روبه‌روست.

از یک سو، منطق عمل‌گرایانه که توسط بخش‌های تکنوکراتیک، اداری و دیپلماتیک نمایندگی می‌شود و در پی حفظ دولت، حفظ اقتصاد کارآمد و جلوگیری از فروپاشی است. از سوی دیگر، منطق ایدئولوژیک که توسط هسته امنیتی-انقلابی — سپاه پاسداران در رأس — تجسم یافته و برای آن رویارویی با قدرت‌های امپریالیستی نه وسیله بلکه هدف است.

این فرهنگ استراتژیک عمیقاً با پارادایم شهادت — میراث هم شیعی هم خمینیستی — ساختار یافته است؛ پارادایمی که در آن رنج و مقاومت فی‌نفسه ارزشمندند، فارغ از نتایج سیاسی که به بار می‌آورند. در این چارچوب، «تسلیم نشدن» از هر دستاورد سیاسی قابل‌اندازه‌گیری ارزشمندتر است.

نتیجه یک پارادوکس بنیادین است: بلاغت مقاومت دائمی به‌طور سیستماتیک ارزش موفقیت‌های به‌دست‌آمده را خنثی می‌کند. پیروزی قابل بهره‌برداری صرفاً مرحله‌ای در مسیر رویارویی مداوم می‌شود. آنچه می‌توانست نقطه خروج باشد، به‌طور ثابت به نقطه عطفی به سمت تصاعد بیشتر تبدیل می‌شود.

در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، پس از حملات آمریکایی-اسرائیلی و ترور علی خامنه‌ای، ایران تنگه هرمز را می‌بندد. این اقدام نمایشی از قدرت با ابعادی بی‌سابقه در تاریخ بحران ایران است. با مسدود کردن اصلی‌ترین کریدور انرژی جهان — که حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد نفت جهانی و ۲۰ درصد LNG جهانی از آن عبور می‌کند — تهران فوری‌ترین هزینه سیستمیک نامتقارن را بر دشمنانش تحمیل می‌کند.

از نظر ژئواستراتژیک، این یک سلاح بازدارندگی با اثر شبه‌هسته‌ای است: نه به خاطر قدرت مخرب، بلکه به خاطر اثر سیستمیک‌اش. با بستن تنگه، ایران نیازی به پیروزی نظامی ندارد — کافی است عدم‌اطمینان را حفظ کند تا بازارهای جهانی را فلج کند.

در منطق کلاسیک توازن قوا، این اهرم باید فوری‌ترین سیاسی می‌شد: مذاکره آتش‌بس از موضع قدرت، امتیازات هسته‌ای سنجیده‌شده، خروج کنترل‌شده از بحران. این حرکتی است که هر دولتی با عقلانیت استراتژیک کلاسیک انجام می‌داد.

این حرکت رخ نمی‌دهد — یا دست‌کم به‌شکل منسجمی رخ نمی‌دهد. توالی هفته‌های پس از آتش‌بس ۸ آوریل با دقتی محکوم‌کننده ناتوانی ساختاری رژیم در بهره‌برداری از اهرمش را آشکار می‌کند.

هم‌پوشانی محاصره ایران بر تنگه هرمز و محاصره دریایی آمریکا بر بنادر ایران، اثر قیچی اقتصادی‌ای با خشونتی بی‌سابقه ایجاد کرده است. از یک سو، ایران دیگر نمی‌تواند نفتش را صادر کند که تقریباً تمام درآمد ارزی‌اش را تشکیل می‌دهد. از سوی دیگر، نمی‌تواند کالاهای ضروری — دارو، قطعات صنعتی، مواد غذایی استراتژیک — را که رژیم داخلی تولید نمی‌کند، وارد کند.

ریال ایران که پیش از این توسط چرخه‌های تحریم ضعیف شده بود، از آغاز درگیری سقوط کرده است. تورم به رکورد رسیده است. مدارهای بانکی برای تراکنش‌های بین‌المللی کاملاً فلج شده‌اند.

بستن تنگه وضعیتی پارادوکسال برای خود ایران ایجاد کرده است. جزیره خارک، اصلی‌ترین پایانه صادرات نفت خام ایران در خلیج فارس، به‌تدریج ظرفیت ذخیره‌سازی‌اش اشباع می‌شود. نفتکش‌ها نه می‌توانند بار بزنند نه عزیمت کنند. اگر اوضاع ادامه یابد، رژیم ممکن است مجبور شود خود تولید نفت خام را متوقف کند — تصمیمی با پیامدهای فنی فاجعه‌بار.

به عبارت دیگر، سلاح تنگه — که به‌عنوان اهرم فشار طراحی شده بود — به‌تدریج علیه کاربرش برمی‌گردد. تهران جهان را گروگان گرفته، اما اولین قربانیان این محاصره خودخواسته، سپاه پاسداران — اصلی‌ترین بهره‌برندگان درآمد نفتی — و مردم ایران هستند.